Placemaking in Amsterdam en Amersfoort: Jarcine Spaander werkt aan buurten waar samenleven vanzelfsprekender wordt

Placemaking gaat niet alleen over stenen, pleinen of gevels. Het gaat ook over de vraag hoe mensen elkaar ontmoeten, hoe buurten eigenaarschap ontwikkelen en hoe zorg, vastgoed, bewoners en maatschappelijke organisaties samen kunnen werken aan een leefbare omgeving. Lees hier het verhaal van Jarcine, maatschappelijk ondernemer en strategisch opbouwwerker, die via de Stad op Ooghoogte Training bij STIPO nieuwe taal, inspiratie en praktische handvatten vond voor haar werk.

“Als mensen leven we niet in losse domeinen. Het sociale en fysieke zitten juist in elkaar.”
— Jarcine Spaander, maatschappelijk ondernemer

Van dementiezorg naar samenleven in de wijk
Jarcine noemt zichzelf soms strategisch opbouwwerker, soms maatschappelijk ondernemer. Wat haar drijft, is al jaren hetzelfde: bijdragen aan een socialere, duurzamere samenleving.

Die drive ontstond tijdens een reis naar Kalimantan, Indonesië. Daar zag ze hoe jong en oud op een vanzelfsprekende manier samenleefden. “Er was geen politie, geen zorginstelling, geen gemeentehuis. Maar iedereen deed mee. Een vrouw van negentig stond nog op het land te werken, gewoon omdat dat erbij hoorde. Toen dacht ik: waarom doen wij dat in Nederland eigenlijk zo anders?”

Die ervaring werd het startpunt van de King Arthur Groep, een organisatie voor mensen met dementie die Jarcine in zeventien jaar tijd opbouwde tot twaalf locaties en zo’n driehonderd teamleden. Twee jaar geleden droeg ze het bestuurlijke stokje over. Niet omdat haar missie klaar was, maar juist omdat ze verder wilde kijken. “Ik merkte: het pionieren is er op zo’n plek op een gegeven moment af. Dan staat de organisatie. Ik wilde weer opnieuw vrij rondlopen en kijken: wat vraagt de samenleving nu van mij?”

De vraag: hoe verhouden het fysieke en sociale domein zich?
Toen Jarcine opnieuw de wijk in ging, kwam een oude vraag scherper terug: wat doet de fysieke omgeving met hoe mensen samenleven?

In haar werk met mensen met dementie had ze al vaak gezien hoe belangrijk een omgeving is. “Als iemand zich onzeker of onveilig voelt, maakt het enorm uit of een plek meteen vertrouwd voelt. Dan kom je vanzelf bij de vraag: wat is thuis eigenlijk? Waardoor voel je je ergens welkom?”

Die vraag kwam ook terug in het Soesterkwartier in Amersfoort, waar Jarcine werkt aan de beweging van zorg naar samenleven. In gesprekken met bewoners viel haar iets op. In een deel van de wijk waar vaak negatief over gesproken wordt, keken mensen juist veel naar elkaar om. Toen ze vroeg hoe dat kwam, zeiden bewoners: “We hebben voortuintjes. We kennen elkaar. Onze straatjes komen uit op een pleintje.”

Aan de andere kant van de wijk, waar huizen meer met hun rug naar de buurt stonden en uitkeken op het park, was het contact veel individueler. “Toen dacht ik: wat interessant. Je ziet hier gewoon het effect van de fysieke omgeving op sociale samenhang.”

Oostenburg: een nieuwe wijk met oude vragen
Ook in haar eigen wijk in Amsterdam-Centrum ging Jarcine rondlopen en luisteren. Zo raakte ze betrokken bij de buurtkamer in Oostenburg: een voormalig industriegebied dat volop in ontwikkeling is tot woonwijk.

Uit een enquête bleek dat bewoners hun wijk gemiddeld een 5,5 gaven. Vooral op veiligheid, leefbaarheid en vergroening scoorde Oostenburg laag. “Mensen zeiden: je ontmoet hier niet makkelijk iemand. Het is allemaal steen. De winkels slaan niet echt aan. Op ooghoogte gebeurt er weinig dat bewoners aanspreekt.”
Op dat moment kwam de Stad op Ooghoogte Training voorbij. “De timing was perfect. We waren net aan het zoeken: hoe nu verder met deze buurt? En ik dacht meteen: dit is precies de verdieping die ik nodig heb.”

De Stad op Ooghoogte Training: geschiedenis, voorbeelden en praktische taal
De verhalen over Jane Jacobs, de opkomst van de auto en de manier waarop straten en pleinen veranderden – komen allemaal in bod tijdens de training, en maakten veel indruk. “Je ziet hoe groot de impact is geweest van keuzes in de fysieke inrichting. En ook hoe belangrijk het is dat iemand opstaat en zegt: dit moeten we niet willen, dit heeft effect op onze buurten en gemeenschappen.”

Ook Bryant Park in New York bleef hangen: ooit een onveilige plek, nu een park met programmering waar bewoners, ondernemers en vastgoedeigenaren samen aan bijdragen. “Dat voorbeeld laat zien dat placemaking niet alleen over een fijne plek gaat, maar ook over organisatie en financiering. Hoe zorg je dat meerdere partijen zich eigenaar voelen?”

De modellen over waardecreatie en organisatiemodellen gaven haar praktische taal. “Ik was zelf al bezig met de vraag hoe je maatschappelijke en commerciële organisaties in de wijk kunt verbinden. Maar door de voorbeelden uit de training kon ik dat veel concreter uitleggen.”

Tactical urbanism op een stenen plein
In Oostenburg ging ze vervolgens met de gemeente en de projectleider op een plein staan dat volledig uit steen bestond. De eerste gedachte van de gemeente was: meer groen betekent meer plantenbakken. Maar in gesprek met bewoners kwam iets anders naar boven.

“Veel mensen wonen hier in kleine appartementen van 35 of 38 vierkante meter. Zij zeiden: we willen ook gewoon een picknicktafel. Een plek om ’s avonds met vrienden te zitten, koffie te drinken, een boek te lezen of in het gras te liggen.”

Inmiddels zijn er zo’n 150 bewoners gesproken en ligt er een eerste ontwerp. “Dat vind ik zo mooi. Als je het samen onderzoekt, komt er echt iets anders uit dan wanneer je het achter een bureau bedenkt.”

Anders kijken naar ooghoogte 
Hoewel Jarcine al gewend was om te luisteren, rond te lopen en met bewoners in gesprek te gaan, veranderde de training wel haar manier van kijken.

“Het sociale stuk kende ik goed. Maar ik kijk nu veel bewuster naar het fysieke: naar gevels, lijnen, winkels, hoeken, ramen. Waarom loop je ergens graag langs? Waarom voelt een straat saai? Waarom stap je een winkel wel of niet binnen?”

Vooral het principe van ooghoogte maakte veel los. “Je kijkt bij een gebouw vaak naar het geheel. Maar zo leef je niet. Je loopt op straat, je kijkt op ooghoogte, je voelt of een plek iets met je doet. Die bewustwording heeft me echt geholpen.”

Who should join?
De Stad op Ooghoogte Training raadt Jarcine aan voor mensen die werken bij gemeenten, niet alleen in het fysieke domein, maar juist ook in het sociale domein. Ook voor mensen in zorg en welzijn ziet ze veel waarde.
“Zorgorganisaties zijn volop bezig met de beweging van zorg naar samenleven. Maar dat lukt niet als je alleen vanuit zorg blijft kijken. Dit perspectief opent een andere kant.”

Daarnaast ziet ze de training als waardevol voor woningcorporaties, ontwikkelaars, maatschappelijke organisaties en bewonersinitiatieven. “Eigenlijk voor iedereen die voelt dat er iets moet gebeuren in een buurt, maar nog zoekt waar te beginnen.”

Verder bouwen aan een leefbare stad
Inmiddels werkt Jarcine verder aan die missie als directeur-bestuurder van het Nieuw Amsterdams Verbond, waar maatschappelijke initiatieven, bedrijven, Amsterdammers, fondsen en de gemeente samen werken aan een leefbare stad voor iedereen. Daarnaast is ze mede-oprichter van Wijderschap, waar ze leiderschap en organisaties coacht vanuit de beweging naar wijder leiderschap.

Voor Jarcine blijft de kern hetzelfde: samenleven begint dichtbij, in je eigen straat, je eigen plein, je eigen buurt.

Ook op zoek naar een bredere blik op je buurt?
Net als Jarcine geloven we bij STIPO dat de fysieke en sociale stad niet los van elkaar bestaan. Hoe een straat, plein of gebouw is ingericht, beïnvloedt hoe mensen elkaar ontmoeten, zich thuis voelen en samen verantwoordelijkheid nemen voor hun omgeving.

De Stad op Ooghoogte Training helpt je om anders te kijken naar plekken, buurten en gebiedsontwikkeling, en om die blik direct toe te passen in de praktijk.

Benieuwd hoe jij jouw omgeving mensgerichter, socialer en duurzamer kunt maken?

Meld je aan voor de volgende training of neem contact op via michelle.moonen@stipo.nl